Οι Γραφές του Αύριο

…γιατί το Σήμερα πέρασε και το Χθες δεν ήρθε ακόμη

Ιστορία του Ευρωπαϊκού Πνεύματος – Kεφάλαιο 5o

Posted by Alecos Papadopoulos στο Ιουλίου 1, 2010

5ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ: Φώτιος και Αρέθας: Αναγέννηση χωρίς ποίηση. Η απόμερη μορφή και η ποίηση  του Συμεών του Νέου Θεολόγου. Το έπος «Διγενής Ακρίτας».

Πέφτουμε στα σκληρά. Το Βυζάντιο έχει ήδη μισή χιλιετηρίδα ζωής, και είναι πια εντελώς βυζαντινό. Υποθέτω ότι αρκετοί απωθούνται από το Βυζάντιο χωρίς να πολύ-καταλαβαίνουν το γιατί. Θα σας πω εγώ: γιατί είναι υπερβολικά κατανυκτικό για τις σημερινές νοοτροπίες απέναντι στη θρησκεία, γιατί στο Βυζάντιο η θρησκευτικότητα είναι βαριά σε πνευματικό και ηθικό επίπεδο, ενώ στη Δύση την έχουμε μάθει να είναι μια κοσμική εξουσία όπως όλες οι υπόλοιπες –πανίσχυρη, υποκριτική, και άρα γοητευτική. Αν λοιπόν έτσι νομίζετε, ιδού ένας από τους σούπερ-σταρ του Βυζαντίου, ο Φώτιος, ο οποίος μέσα σε μία εβδομάδα έγινε από λαϊκός Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως – διανοούμενος ήταν ο άνθρωπος, όχι παπάς. Ορίστε η κατανυκτικότητα που λέγαμε.

Ο Φώτιος λοιπόν διέπρεπε ως καθηγητής στο αναγεννημένο Πανεπιστήμιο της Πόλης, όπου δίδαξε μεταξύ άλλων τον Κύριλλο (τον του Μεθόδιου αδερφό), τον μελλοντικό αυτοκράτορα Λέοντα ΣΤ’ (τον Σοφό) που απομάκρυνε τον Φώτιο από το πατριαρχικό θρόνο, και τον Νικόλαο Μυστικό, όπου συνέγραψε τη «Βιβλιοθήκη», έργο σχολιαστικό πολλών αρχαίων έργων των οποίων την ύπαρξη δεν θα γνωρίζαμε αν δεν τα σχολίαζε αυτός, και αποθησαύρισε εκφραστικά τους Αρχαίους. Έγινε απρόθυμα Πατριάρχης(…), αλλά με το που έγινε, ήταν ο πρώτος που έδωσε δογματική διάσταση στο σταδιακά και για πολιτικούς λόγους εμφανιζόμενο χριστιανικό σχίσμα μεταξύ Ανατολής και Δύσης (διασφαλίζοντας έτσι ότι κάποτε το σχίσμα θα γινόταν οριστικό, δεδομένου ότι η πολιτική αλλάζει, το δόγμα ποτέ), μιας και αυτός ήταν που εξαπέλυσε την καταγγελία για το αιρετικό του “filioque”: φυσικά σας είναι αδύνατον να καταλάβετε πόσο σημαντικό είναι το από πού εκπορεύεται το Άγιο Πνεύμα, και πως αν εκπορεύεται και από τον Υιό, τότε εμμέσως ο Υιός διαχωρίζεται από τον Πατέρα… ενώ είναι προφανές ότι αν εκπορεύεται μόνο από τον Πατέρα, τότε δεν εκπορεύεται από τον Υιό, και αν υπάρχει αυτή η διαφορά μεταξύ Υιού και Πατέρα, μάλλον διαχωρίζονται… διακρίνονται. Τα θεολογικά επιχειρήματα είναι ψώνιο.

Ως Πατριάρχης, ο Φώτιος φρόντισε να ημι-αποκηρύξει το αρχαίο πνεύμα που τόσο τον είχε γοητεύσει στην πνευματική του πορεία, τονίζοντας την εργαλειακή του αξία παρά την ουσία του… η κατανυκτικότητα που λέγαμε. Όμως τόσο αυτός, όσο και ο μαθητής του Αρχιεπίσκοπος Καισαρείας Αρέθας, «έδωσαν το σύνθημα της αιώνιας επιστροφής στους αρχαίους Έλληνες», εγκαινιάζοντας την Αναγέννηση στην Ανατολή, σχεδόν ταυτόχρονα με την της Δύσης (πάλι το zeitgeist μου κάνει κόλπα συγχρονικότητας εδώ).

Μόνο που εδώ ακριβώς ο Π.  Κανελλόπουλος ανιχνεύει τη μοιραία για το Βυζαντινό πνεύμα ένδεια: γράφει «Μπορεί, όμως, η  Αναγέννηση να ‘ναι ολοκληρωμένη, αν είναι μόνο και μόνο φαινόμενο επιστροφής;… τη στροφή προς το μέλλον μόνο η φωνή μεγάλων ποιητών ή και μεγάλων φιλοσόφων μπορεί να προκαλέσει». Και το Βυζάντιο «γέννησε πολλά ισχυρά πνεύματα, καλούς ιστορικούς, σπουδαίους θεολόγους, φαινόμενα διανοητικής ρώμης»… αλλά όχι μεγάλους ποιητές, όχι μεγάλους φιλοσόφους. Τώρα ξέρω τι σκέφτεστε: μα τι έχει πάθει με τους ποιητές; H ποίηση είναι μια πολύ προσωπική υπόθεση, και μια πολύ ιδιωτική ανάγνωση, τι σχέση μπορεί να έχει με τη μορφοποίηση του πνεύματος μιας εποχής και μιας αυτοκρατορίας… Θυμηθείτε ποια είναι η εποχή: δεν υπάρχουν τηλεπικοινωνίες, δεν  υπάρχει η τυπογραφία, η τηλεόραση, το ραδιόφωνο: τα ερεθίσματα που δέχονταν οι άνθρωποι της εποχής πήγαζαν σχεδόν αποκλειστικά από το άμεσο περιβάλλον τους… σ’ ένα τέτοιο κόσμο, σχεδόν παρθένο από δημιουργήματα που προέρχονται από το πνεύμα άλλων ανθρώπων, ανεικονικό σε σύγκριση με το σήμερα, η ποίηση ασκεί μια εντελώς διαφορετική λειτουργία: μεταδίδεται σχετικά εύκολα δια του προφορικού λόγου, συμπυκνώνει και εντυπώνεται, εμπνέει, συσπειρώνει…

Οι λίγες Βυζαντινές ποιητικές φωνές έμειναν «στη μυστική μοναξιά τους, στην  εσωτέραν έρημον». Ο Συμεών ο Νέος Θεολόγος είναι μία από αυτές. Απαρνήθηκε την πλούσια οικογενειακή κληρονομιά και την προοπτική μιας κοσμικής εκπαίδευσης που θα τον  οδηγούσε στο  αυτοκρατορικό παλάτι, και έγινε μοναχός στη θρυλική μονή Στουδίου, όπου όμως αντιμετώπισε τον «ζηλιάρη ηγούμενο του Στουδίου και τον όχλο των φθονερών μοναχών» -μια εξαιρετικά κομψή διατύπωση του Π. Κανελλόπουλου για να περιγράψει το ασταμάτητο ξεκατίνιασμα που χαρακτηρίζει σχεδόν όλες τις μονές ανά τον κόσμο. Είχε κι άλλες  τέτοιες περιπέτειες στον μοναχικό του βίο, στη διάρκεια του οποίου έγραψε ποίηση στα πλαίσια του χριστιανικού μυστικισμού, μη-λόγια, μη-αττικίζουσα, και για αυτό, κατά τον συγγραφέα,  αγνοηθείσα από την εποχή του, αλλά και από αρκετούς μεταγενέστερους μελετητές του Βυζαντίου, με τη βοήθεια και του ίδιου του Συμεών που αναζητούσε την απομόνωση. Έτσι αν κάτι που ήταν ποιητικό έφτασε στα αυτιά του λαού, του «ανώνυμου ακροατή», ήταν το επικό ποίημα.

Με το έπος «Διγενής Ακρίτας», έγινε «προσπάθεια να δοθεί το βαθύτερο ιστορικό νόημα του Βυζαντίου, που δεν φρόντισαν να το συλλάβουν και να το εκφράσουν οι λόγιοι, οι κάτοχοι της εκκλησιαστικής ή κοσμικής σοφίας, που ζούσαν και έγραφαν στην Κωνσταντινούπολη». Προσπάθεια, διότι από πλευράς αισθητικής, το έργο, ανωνύμου, δεν  φτάνει την αξία των ηρωικών επών της Δύσης… ίσως γιατί ο ήρωας του έπους δεν είναι ένας θαυμαστός πολεμιστής αλλά φύλακας «της ηρεμίας, της τάξης, της ειρήνης ως αγαθό ανθρώπινο, όχι ως φυλετικό ή κρατικό ιδανικό». Δεν μισεί τον εαυτό του επειδή είναι διγενής (φυλετικά και θρησκευτικά), αλλά δείχνει ανεκτικότητα. Και αυτά σε μια εποχή που δεν πολυ-ανεχόταν την ανεκτικότητα. Ο Διγενής δεν είναι, στην πραγματικότητα, ήρωας, μιας και δεν ενσαρκώνει ένα οραματικό σχέδιο μιας ζωής χαρισάμενης που συνεπαίρνει με την απατηλή του απλότητα, αλλά διάγει μια σύνθετη, θολή, ασύμμετρη ζωή η οποία με κάποιο τρόπο επιμένει, αμφισβητώντας στην πράξη τα κριτήρια με τα οποία αξιολογούμε τέτοιες προοπτικές: αν η ζωή πάει κουτσαίνοντας επί εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια, για ποιο λόγο να μην υποθέσουμε ότι τα καταφέρνει επί εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια, ακριβώς επειδή είναι κουτσή;

6ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ: Εγκυκλοπαιδική σοφία, ιστοριογραφία και στιχοποιία από τον Κωνσταντίνο τον Πορφυρογέννητο ως τις αρχές του ΙΔ΄ αιώνα: Μιχαήλ  Ψελλός, Άννα Κομνηνή, Πτωχοπρόδρομος, Θεσσαλονίκης Ευστάθιος, αδελφοί Χωνιάται, Νικηφόρος Βλεμμύδης, Γεώργιος Ακροπολίτης, Θεόδωρος Μετοχίτης, Παχυμέρης και άλλοι.

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

 
Αρέσει σε %d bloggers: