Οι Γραφές του Αύριο

…γιατί το Σήμερα πέρασε και το Χθες δεν ήρθε ακόμη

Ιστορία του Ευρωπαϊκού Πνεύματος – Κεφάλαιο 6ο

Posted by Alecos Papadopoulos στο Ιουλίου 10, 2010

6ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ: Εγκυκλοπαιδική σοφία, ιστοριογραφία και στιχοποιία από τον Κωνσταντίνο τον Πορφυρογέννητο ως τις αρχές του ΙΔ΄ αιώνα: Μιχαήλ  Ψελλός, Άννα Κομνηνή, Πτωχοπρόδρομος, Θεσσαλονίκης Ευστάθιος, αδελφοί Χωνιάται, Νικηφόρος Βλεμμύδης, Γεώργιος Ακροπολίτης, Θεόδωρος Μετοχίτης, Παχυμέρης και άλλοι.

Ο Π. Κανελλόπουλος συγκεντρώνει σε ένα κεφάλαιο πάνω από 400 χρόνια της πνευματικής πορείας του Βυζαντίου, εκ των οποίων τα πρώτα 300 αποτελούν για πολλούς και την κορύφωση της ιστορικής πορείας της αυτοκρατορίας. Αναρωτιέμαι γιατί, αλλά δεν μπορώ πια να ρωτήσω τον συγγραφέα, οπότε παίρνω βαθειά ανάσα και βγαίνω να μουσκέψω στην βροχή των ονομάτων: o αυτοκράτορας-λόγιος Κωνσταντίνος ο  Πορφυρογέννητος (πρώτο μισό 10ου αι.), που συνέχισε στα βήματα του πατριάρχη Φώτιου αποθησαυρίζοντας την παρελθούσα γνώση αλλά και συγγράφοντας ο ίδιος έργα διοικητικής τέχνης και διεθνούς πολιτικής της εποχής, ο ποιητής Ιωάννης Κυριώτης ο «Γεωμέτρης», όπου ο συγγραφέας βρίσκει και πάλι την ευκαιρία να μας πει πόσο έλειψε η ποίηση από το Βυζάντιο, το οποίο «δεν ξέφυγε από τον  υπερβολικά δεσμευτικό γλωσσικό και διανοητικό συντηρητισμό του»… αναρωτιέμαι γιατί επανέρχεται συνεχώς στο θέμα. Δεν το κάνει χαιρέκακα, ούτε με σνομπισμό, δεν εκφράζει κάποια «δυτικόφιλη» στάση μέσα από αυτή την κριτική…

Ονομάτων συνέχεια: Λέων ο Διάκονος,  που ξαναφέρνει την ιστοριογραφία στο προσκήνιο (η οποία είχε υποκατασταθεί για αιώνες από την χρονογραφία) παραδίδοντας τα ιστορικά πορτραίτα των Νικηφόρου Φωκά και Τσιμισκή… Kαι φτάνουμε στον άλλο πολιτικο-πνευματικό σούπερ σταρ του Βυζαντίου: τον Μιχαήλ Ψελλό. Ο άνθρωπος που κυριάρχησε στην πνευματική ζωή του Βυζαντίου τον 11ο αι., υπερόπτης, εγωκεντρικός, ευρυμαθής, σημαντικός πολιτικός παράγων υπό εννέα αυτοκράτορες και ταυτόχρονα, ίσως το ευφυέστερο πνεύμα του Βυζαντίου, άφησε δύο τουλάχιστον παρακαταθήκες: την έναρξη της μοντέρνας ιστορικής βιογραφίας (έχει χαρακτηρισθεί «ζωγράφος πορτραίτων και ιστορικών εικόνων»), και την καθαρεύουσα: Η γλώσσα που επέλεξε ο Ψελλός για να γράψει δεν ήταν η γλώσσα που προήλθε από τον Πολύβιο και την Καινή Διαθήκη και οδήγησε στη σημερινή νεοελληνική γλώσσα, αλλά η γλώσσα των πατέρων της εκκλησίας, που ξεκίνησε από την αττική διάλεκτο και προσαρμόστηκε στον θεολογικό τους οίστρο: αυτή η γλώσσα οδήγησε στην γνωστή σε εμάς ως «καθαρεύουσα», και στο γλωσσικό σχίσμα που όπως όλα τα γλωσσικά σχίσματα ανά τον κόσμο, προκάλεσε κοινωνικό σχίσμα, διώξεις, ταραχές, θανάτους, και έκλεισε οριστικά μόνο με την μεταπολίτευση. Και ο Ψελλός βοήθησε σο σχίσμα γιατί «έδωσε ένα  προσωπικό ύφος, δροσερό, σαφέστατο και αρμονικό στον γραπτό λόγο που η παράδοση των  πατριαρχείων  τον είχε κάμει βαρύ, στεγνό και στρυφνό… εξασφάλισε μια νέα ζωντανή χάρη στη γλώσσα που δεν μιλιόταν…κράτησε έτσι (και ως τα σήμερα) πολλά ζωντανά πνεύματα έξω και μακριά από τη ζωή του λαού». Τον γνωρίζω τον Ψελλό: μου τον έχει εντυπώσει ανεξίτηλα ο Γιάννης Πάνου με το κεφάλαιο «Ο Φιλόσοφος» στο εξαιρετικό του μυθιστόρημα «Ιστορία των Μεταμορφώσεων».

Αλλάζουμε αιώνα και φύλο: στον 12ο αι., η Άννα Κομνηνή, αφού δεν τα κατάφερε στις πολιτικές μηχανορραφίες, κλείστηκε σε μοναστήρι και έγραψε την «Αλεξιάδα», έργο δοξολογικό των όποιων συγγενών της συμπαθούσε αλλά ταυτόχρονα μνημείο λόγου και ιστοριογραφίας. Οι δυναστεία των Κομνηνών είχε και άλλους γραμματιζούμενους: τον Ισαάκ Κομνηνό, που διερεύνησε με φιλολογική ματιά τις μεταμορφώσεις των ομηρικών επών στους αιώνες του Χριστιανισμού, και τον αυτοκράτορα Μανουήλ Κομνηνό που έγραφε θεολογικές διατριβές και πολεμούσε, κι όταν ηττάτο έγραφε για την ήττα του. Την περίοδο όμως αυτή, «εγκαινιάσθηκε στην  τέχνη του στίχου ο πτωχοπροδρομισμός» –κι ο Π. Κανελλόπουλος δεν αντέχει άλλο και ξεσπαθώνει: «η ποίηση, έπεσε, στις μέρες του Μανουήλ, σ’ ένα επίπεδο που ήταν χαρακτηριστικό για το Βυζάντιο… αν και δεν ανέβηκε  ποτέ ψηλά για να μπορούμε να πούμε ότι ‘έπεσε’… έπεσε στο επίπεδο της ανυπαρξίας, της κακομοιριάς και της ζητιανιάς… η ποίηση του Θεόδωρου Πρόδρομου (Πτωχοπρόδρομου) ήταν λογοτεχνικά ασήμαντη, πνευματικά και ηθικά φτωχή. Ήταν η ποίηση που ζητιάνευε προσοχή, προστασία, εύνοια, έστω κι ένα βλέμμα ελέους». Φαρμάκι στάζει… και το κάνει με καημό. Θα ήθελε το Βυζάντιο να ήταν ο ηγέτης στην εξέλιξη του ευρωπαϊκού πνεύματος –αν και στην περίπτωση αυτή θα ήταν ένα άλλο Βυζάντιο… να  μια ενδιαφέρουσα ιδέα για μυθιστόρημα εναλλακτικής ιστορίας.

Κι άλλοι ιστοριογράφοι, πολλοί ιστοριογράφοι – συχνά δείγμα υφέρπουσας παρακμής: Θεσσαλονίκης Ευστάθιος, και οι αδερφοί Χωνιάτες –ο ένας, ο Μανουήλ, «δεινός επιστολογράφος» και μητροπολίτης, που αναγκάστηκε να παραδώσει την πόλη των Αθηνών στους Λατίνους και πέρασε την υπόλοιπη ζωή του θρηνώντας γι αυτό, ο άλλος, ο Νικήτας, ιστορικός που περιέγραψε και θρήνησε με τη σειρά του την πρώτη πτώση της Βασιλεύουσας, το 1204. Για αρκετούς, το Βυζάντιο ως αυτοκρατορία τελειώνει εδώ. Στους δύο αιώνες από την επανάκτηση της Πόλης μέχρι το 1453, το Βυζάντιο θα έχει το όνομα αλλά όχι πια την χάρη, θα είναι επί της ουσίας ένα ακόμη κράτος… αλλά πλέον  η πνευματική μηχανή έχει πάρει μπροστά και δεν σταματά: στην αυτοκρατορία της Νίκαιας, που κράτησε το όνομα του Βυζαντίου ζωντανό και επανέκτησε την Κωνσταντινούπολη το 1261, έζησε και έγραψε ο Νικηφόρος Βλεμμύδης, «σπουδαίος θεολόγος αλλά και καθολικό εγκυκλοπαιδικό πνεύμα», ο οποίος μας πρόσφερε έναν ακόμη πεδίο για να αντιπαραβάλλουμε την πνευματική εξέλιξη στο Βυζάντιο και στη Δύση: ο Βλεμμύδης έγραψε έργο αντίστοιχο του «Ηγεμόνα» του Νικολό Μακιαβέλι. Μόνο που ο Βασιλέας του Βλεμμύδη είναι μια εξιδανικευμένη ηθική επιταγή, ο ηγεμόνας όπως θα έπρεπε να είναι, και όχι όπως χρειάζεται να είναι, που είναι και ό,τι κάνει το έργο του Μακιαβέλι πολύτιμο (και μας δίνει και ένα μέτρο για να δούμε ποια πράγματα αλλάζουν και ποια όχι με την  πάροδο των αιώνων στις ανθρώπινες κοινωνίες και σχέσεις). Με τον επίσημο δε ιστορικό της αυτοκρατορίας της Νίκαιας, Γεώργιος Ακροπολίτη,  ο οποίος τέθηκε επικεφαλής του Πανεπιστημίου της Πόλης μετά το 1261  διδάσκοντας μέσα στην Αγία Σοφία μαθηματικά και, περιέργως, Αριστοτέλη, ο συγγραφέας αποκαλύπτει ένα ακόμη συμβολικό δίπολο μεταξύ Βυζαντίου και Δύσης: οι Βυζαντινοί ψήφιζαν Πλάτωνα. Οι Δυτικοί, Αριστοτέλη δαγκωτό.

Αυτή την εποχή γράφονται δύο γνωστές έμμετρες μυθιστορίες, «Βέθανδρος και Χρυσάντζα», «Καλλίμαχος και Χρυσορρόη», οι οποίες όντας γραμμένες και σε δεκαπεντασύλλαβο, αποτελούν κομβικά σημεία για την ανάδυση της «κοινής νεοελληνικής». Αλλά η μορφή που ξεχωρίζει είναι ο Θεόδωρος Μετοχίτης, πολυγραφότατος  και ταυτόχρονα «υπεύθυνος για την πορεία των κρατικών  υποθέσεων» επί μισόν αιώνα. Από το έργο του ο συγγραφέας ξεχωρίζει την πολιτική του σκέψη, όπου βρίσκει τα σπέρματα της «συνταγματικής μοναρχίας».

Ο συγγραφέας θα κλείσει το κεφάλαιο με τον Γεώργιο Παχυμέρη, ιστορικό, και μετά θα σταματήσει σχετικά απότομα, στις αρχές του 14ου αι., μιας και κάπου εδώ σταματά η εν πολλοίς ανεξάρτητη πορεία του πνεύματος σε Βυζάντιο και Δύση, και αρχίζουν οι πυκνές πολιτιστικές ανταλλαγές. Μας λέει ότι πρέπει να στραφεί ξανά στη Δύση (που θυμίζω την έχουμε αφήσει στον 6ο αι.) για να επιστρέψει μετά και να ολοκληρώσει την αναφορά του στο Βυζάντιο… αλλά πρώτα, μας περιμένει μία έκπληξη: ένα κεφάλαιο για το «θαύμα της Βυζαντινής Τέχνης»… και συνειδητοποιώ πόσο παθιασμένος είναι ο συγγραφέας με το έργο του, μιας και τόσες και τόσες σελίδες έχω διαβάσει και δεν σκέφτηκα ότι σιωπούσε για ο,τιδήποτε πνευματικό πλην του λόγου (με ολίγη από μουσική). Μέχρι τώρα.

7ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ: Η τέχνη στο Βυζάντιο. Η αρχιτεκτονική. Η Αγία Σοφία και οι Άγιοι Απόστολοι. Η βυζαντινή ζωγραφική και οι διάφορες φάσεις της ως τον ΙΒ’ αιώνα.

Advertisements

Ένα Σχόλιο to “Ιστορία του Ευρωπαϊκού Πνεύματος – Κεφάλαιο 6ο”

  1. Κ.Ζ. said

    Καμιά ελπίδα να συνεχιστεί η προσπάθεια;

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

 
Αρέσει σε %d bloggers: